Ο Αη Γιάννης ο Κληδονάς στη Σχοινούσα

Ο Αη Γιάννης ο Κληδονάς στη Σχοινούσα

ΤΟ ΕΘΙΜΟ ΤΟΥ ΚΛΗΔΟΝΑ

«Ανοίγουμε τον Κληδονά

Στου Αγιαννιου την χάρη

Κι ο νέος που σε αγαπά

Θα έρθει να σε πάρει»

Πάνε τριάντα χρόνια από την τελευταία φορά που άνοιξε ο Κληδονάς στη Σχοινούσα, κι όμως, οι μνήμες είναι ακόμα ζωντανές! Κάθε φορά που κάποιος μεγαλύτερος εξιστορεί το τελετουργικό ή απαγγέλει κάποια στιχάκια όλη η ομήγυρη γεμίζει χαμόγελα. Από την πρώτη στιγμή καταλάβαμε ότι το έθιμο του Κληδονά είχε πολύ βαρύ τελετουργικό και άγγιζε τον ψυχισμό των κατοίκων. Μελετώντας καταλάβαμε και τον λόγο!

Ο Κλήδονας είναι λαϊκό έθιμο που επιβιώνει από την αρχαιότητα!! Η λέξη παράγεται από την αρχαία λέξη «η κληδών», η οποία αναφέρεται στον Παυσανία (Βοιωτικά), στον Όμηρο, στον Ηρόδοτο, στον Αισχύλο κ.α. και ονομαζόταν ο προγνωστικός ήχος, το μαντικό σημάδι. Ουσιαστικά, ήταν έθιμα και τελετουργικά αφιερωμένα στην τέχνη της μαντικής και της προφητείας. Γι’ αυτό και στην μετά Βυζαντινή εποχή δόθηκε το προσωνύμιο  Κλήδονας  στον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο. Ο Ιωάννης ο Πρόδρομος ήταν σημαντικός προφήτης που έλαβε το χάρισμα να δει τον Χριστό. Γιορτάζουμε λοιπόν τον αϊ Γιάννη τον Κλήδονα, σε όλη την Ελλάδα, στις 24 Ιουνίου, ημέρα της εορτής του γενέσιου του αγίου και δύο μέρες μετά το θερινό ηλιοστάσιο.

Ο εορτασμός του αγίου Ιωάννη του Κλήδονα συναντάται σε όλο τον Ελλαδικό χώρο στις 24 Ιουνίου με μικρές διαφορές στο τελετουργικό κατά τόπους. Εντάσσεται στη νεοελληνική λαϊκή λατρεία και συγκεκριμένα, στα περιοδικά λατρευτικά έθιμα, έθιμα που συνοδεύουν το εορτολόγιο και τις εποχές του χρόνου. Θεωρείται ένα από τα πιο τελετουργικά έθιμα του εορτολογίου μας. Έχει έντονο προφητικό χαρακτήρα. Κατά τη διαδικασία αποκαλύπτεται στις άγαμες κοπέλες η ταυτότητα του μελλοντικού τους συζύγου. Είναι κατεξοχήν γυναικείο έθιμο. Παρείχε την ευκαιρία στα κορίτσια να βγουν από το σπίτι και να συναναστραφούν με το άλλο φύλο σε ένα πλαίσιο «εθιμικά διασφαλισμένο». Τα κορίτσια εξασφάλιζαν μια υποτυπώδη δημόσια προβολή μέσα από το χορό και το τραγούδι και ταυτόχρονα επιδίωκαν μία γνωριμία με κάποιον μελλοντικό σύντροφο. Πέραν όμως από τη σημασία που είχε το έθιμο για τη γυναίκα ήταν εξίσου σημαντικό και για την κοινότητα αφού απαντούσε σε καίρια θέματα της προσωπικής, οικογενειακής και κοινωνικής ζωής του κάθε μέλους της.

Ο Κληδονάς στην Σχοινούσα

Στη Σχοινούσα, ο Κλήδονας αναφέρεται ως Κληδονάς. Μία βασική διαφορά που εντοπίζουμε στον εορτασμό του Κληδονά στη Σχοινούσα σε σχέση με την υπόλοιπη Ελλάδα, έγκειται στο ότι οι προφητείες αφορούσαν όλη την τοπική κοινωνία και όχι μόνο τις ανύπαντρες κοπέλες. Επιπλέον, το τελετουργικό ήταν πολύ πιο απλό σε σχέση με άλλα μέρη. Το τελετουργικό μπορούμε να το χωρίσουμε σε τρεις φάσεις. Την προετοιμασία, το άνοιγμα του Κληδονά και το άναμμα των φωτιών.

Α. Προετοιμασία

Το απόγευμα της παραμονής, δύο ή τρεις ανύπαντρες κοπέλες πηγαίνανε στο πηγάδι με ένα τσίγκινο ή πήλινο δοχείο, με μεγάλο στόμιο, για να φέρουνε στο χωριό το «αμίλητο νερό». Σε όλη την διαδικασία οι κοπέλες έπρεπε να παραμείνουν αμίλητες. Το αμίλητο νερό σχετίζεται με την αλαλία του πάτερα του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου και θεωρείται μεγάλης μαντικής αξίας . Η κάθε κοπέλα έβαζε λίγο νερό από το πηγάδι στο αγγείο και έπειτα κοίταζε στον πάτο του πηγαδιού. Εκεί λέγεται ότι καθρεφτιζότανε η φιγούρα του άντρα που θα την ζήταγε σε γάμο. Όταν πια γεμίζανε το δοχείο με το αμίλητο νερό, το σκεπάζανε με ένα κόκκινο πανί και ξεκινάγανε αμίλητες για το χωριό. Έπρεπε να περάσουν το δοχείο από όλα τα σπίτια. Όποιος ήθελε έβαζε μέσα ένα «ριζικό». Τα «ριζικάρια» ή τα «σημάδια» ή αλλιώς τα «κληδονικά» ήταν μικρά αντικείμενα, δαχτυλίδια, δαχτυλήθρες, καρφίτσες, κουμπιά, ακόμα και φρούτα, όπως μήλα σημαδεμένα με κρυφά σημάδια. Στη συνέχεια, σκεπάζανε το αμίλητο νερό με το κόκκινο πανί και το ανεβάζανε σε κάποιο δώμα για να αστριστεί. Έμενε εκεί όλη τη νύχτα. Τα άστρα επιδρούσαν πάνω στο αγγείο και ο Κληδονάς λάμβανε μαντική και τελεστική δύναμη.

Εκτός από το τελετουργικό του αμίλητου νερού, την παραμονή οι νοικοκυρές  έπρεπε να απλώσουν όλα τα φαντά τους και να καθαρίσουν το νοικοκυριό τους. Ο εορτασμός του Κληδονά είχε έντονα καθαρτικό χαρακτήρα. Οι κάτοικοι επιδίωκαν την κάθαρση και τον εξαγνισμό από τα κακά πνεύματα.

Β. Το άνοιγμα του Κληδονά.

Ανήμερα, στις 24 του Ιούνη, οι κοπέλες κατεβάζανε το δοχείο από το δώμα και το ‘ανοίγανε’ σε κάποιο κεντρικό σημείο του χωριού, συνήθως στη Λόζα (πλατεία). Όλοι οι κάτοικοι μαζευόντουσαν γύρω από τον Κληδονά. Ξεκινούσαν ένας-ένας να απαγγέλουν αυτοσχέδια δίστιχα. Για κάθε δίστιχο, οι κοπέλες τραβούσαν ένα ριζικό από το δοχείο. Αυτό σήμαινε ότι το στιχάκι που προηγήθηκε αφιερωνόταν στον ιδιοκτήτη του ριζικού που τραβήχτηκε.

Γ. Το άναμμα της φωτιάς.

Μετά το άνοιγμα του Κληδονά συνήθως ακολουθούσε γλέντι και το άναμμα της φωτιάς. Οι χωριανοί ανάβανε στον δρόμο μία μεγάλη φωτιά, καίγανε τα Μαγιάτικα στεφάνια και πηδούσαν από πάνω. Το έθιμο αυτό έχει τις ρίζες του στην αρχαία Ελλάδα. Οι φωτιές του Αϊ Γιαννιού είναι από τα πιο γνωστά έθιμα στον ελλαδικό χώρο. Πιστεύεται πως το πήδημα της φωτιάς εξασφαλίζει υγεία και η φλόγα διώχνει τα κακά πνεύματα και τις κακοδαιμονίες που πρόκειται να έρθουν. 

Όπως όλα τα έθιμα του νησιού μας, έτσι και το έθιμο του Κληδονά εξυπηρετούσε κάποιο κοινωνικό σκοπό. Βοηθούσε σημαντικά στην ομαλή λειτουργία του κοινωνικού συνόλου, όριζε ημερολογιακά την ύπαρξη των ανθρώπων πάνω στο νησί,  αποτελούσε αφορμή για σύσφιξη των σχέσεων και φυσικά, βοηθούσε τους νέους της εποχής να φλερτάρουν ως το σημείο που τους όριζε η ηθική τους!

Οι ιστορίες και τα δίστιχα που έχουν ειπωθεί κατά καιρούς στον εορτασμό του Κληδονά έχουν τρομερό ενδιαφέρον! Δεν θα γράψουμε κάποιο από αυτά σε αυτή την περιοδική έκδοση. Σας προ(σ)καλούμε να κάνετε την δική σας έρευνα! Ρωτήστε γιαγιάδες, παππούδες, θείες όποιον μπορείτε! Ίσως κάποια στιγμή μαζέψουμε αρκετό υλικό και κάνουμε ένα εκτενέστερο αφιέρωμα στους προγόνους μας, στα ήθη και στα έθιμά τους. Μόνο έτσι θα μείνει ζωντανή η παράδοση, από στόμα σε στόμα, από χέρι σε χέρι..!!

Είναι καθήκον και υποχρέωσή μας..

Σήμερα ειν του Κληδονά

και θα σε κλυδωνίσω

ή θα σε πάρω μάτια μου

ή θα σε λησμονήσω..

συγγραφή: Κλαουδάτου Βασιλική

πηγές:

Μανώλης Βαρβούνης, «Ο κλήδονας», Λαογραφικά δοκίμια. Μελετήματα για τον ελληνικό παραδοσιακό πολιτισμό, εκδ. Καστανιώτης, Αθήνα, 2000, σελ.53-77

Δημήτρης Λουκάτος, «O Άϊ Γιάννης ο Kλήδονας ή Λαμπαδάρης», Παιωνία,τχ.10,·(Ιανουάριος-Ιούνιος 2009), σελ.18-20